Từ thành tựu rực rỡ đến những rào cản cấu trúc
Trong hai thập kỷ qua, ngành gỗ đã tạo nên dấu ấn đậm nét trên bản đồ xuất khẩu toàn cầu với kim ngạch tăng trưởng liên tục từ 10,33 tỷ USD lên 16,2 tỷ USD chỉ trong vòng 5 năm, đưa Việt Nam lên vị trí dẫn đầu châu Á và thuộc nhóm nước xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ hàng đầu thế giới. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ ước đạt 17,1 tỷ USD, tăng 4,8% so với năm 2024. Trong đó kim ngạch xuất khẩu sản phẩm gỗ ước đạt 11,7 tỷ USD, tăng 3,4% so với năm 2024.
Song song với những con số ấn tượng, ngành gỗ đang đối mặt với những thách thức mang tính cấu trúc sâu sắc. Mô hình phát triển hiện tại vẫn chủ yếu dựa vào gia công với năng suất thấp, trong khi đầu tư cho đổi mới công nghệ còn hạn chế. Khoảng cách năng lực giữa doanh nghiệp (DN) nội địa và FDI ngày càng rõ nét – DN trong nước thường thiếu độ sâu trong quản trị, hạn chế về điều phối nguồn lực và chậm chạp trong phản ứng thị trường, trong khi DN FDI sở hữu lợi thế vượt trội về vốn, công nghệ và mạng lưới quốc tế. Bên cạnh đó, sức hút lao động đang suy giảm do cạnh tranh từ các ngành khác, còn yêu cầu về sản xuất xanh và giảm phát thải từ thị trường quốc tế như quy định Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) ngày càng khắt khe hơn.
Con đường tự cường hướng tới năm 2030
Đứng trước bối cảnh đầy biến động, ngành gỗ đã đặt ra mục tiêu đạt kim ngạch xuất khẩu 25 tỷ USD vào năm 2030. Để hiện thực hóa tham vọng này, DN cần một chiến lược đột phá, không chỉ tăng quy mô xuất khẩu mà phải chuyển dịch mạnh mẽ sang hướng tạo giá trị gia tăng cao và phát triển bền vững.
Việt Nam hiện là một trong số ít quốc gia sau Trung Quốc sở hữu chuỗi cung ứng gỗ hoàn chỉnh từ nguyên liệu đến sản phẩm hoàn thiện, tạo nền tảng vững chắc cho lợi thế cạnh tranh. Do vậy, chiến lược gây dựng nội lực được xác định là trọng tâm, bắt đầu từ việc xây dựng chuỗi cung ứng hoàn chỉnh, mạnh mẽ và tự cường với các kênh cung cấp nguyên liệu hợp pháp phục vụ xuất khẩu và tiêu dùng nội địa. DN cần tập trung vào ba trụ cột phát triển: nâng cao năng lực sản xuất thông qua đào tạo bài bản để chuẩn bị đội ngũ kế thừa có tâm và tầm; cập nhật thường xuyên thông tin quốc tế để chủ động thích ứng với rào cản kỹ thuật và chính sách thuế quan mới; đầu tư mạnh vào đổi mới công nghệ và sản xuất xanh nhằm biến những rào cản thành lợi thế cạnh tranh.
Bốn trụ cột xây nền móng thương hiệu
Giải pháp trọng tâm để hiện thực hóa chiến lược được xác định qua bốn trụ cột: Xanh – Chất lượng – Linh hoạt – Cạnh tranh. Đây chính là nền tảng để xây dựng thương hiệu đồ gỗ quốc gia trên thị trường quốc tế.
Xanh: Đòi hỏi sản xuất xanh phải trở thành yêu cầu bắt buộc thay vì lựa chọn, đáp ứng quy định EUDR của EU về nguồn gốc minh bạch và chống mất rừng, trong đó chứng chỉ rừng như VFCS/PEFC sẽ mở ra cơ hội lớn cho DN.
Chất lượng: Tập trung nâng cao sản phẩm thông qua thiết kế sáng tạo, cải tiến mẫu mã và quy trình sản xuất, khắc phục tình trạng đầu tư thiết kế chưa nhiều và thiếu thực tế.
Linh hoạt: Yêu cầu tăng cường khả năng điều phối nguồn lực và phản ứng nhanh trước biến động thị trường, chủ động đổi mới mô hình sản xuất – tiêu thụ và ứng dụng công nghệ mới, đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số để nâng cao trải nghiệm khách hàng.
Cạnh tranh: hướng đến việc tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do như EVFTA để mở rộng và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, tận dụng lợi thế khi Trung Quốc không khuyến khích phát triển đồ gỗ và chi phí tăng cao, trong khi các nước phát triển đang giảm sản xuất.
Ba nền tảng vững chắc cho sự phát triển
Để bốn trụ cột đứng vững, ngành gỗ cần xây dựng ba nền tảng hỗ trợ then chốt.
Thứ nhất, hệ thống dữ liệu minh bạch và chuẩn hóa có tính bao trùm, áp dụng các tiêu chuẩn toàn cầu như EUDR và tiêu chuẩn xanh để đáp ứng yêu cầu khắt khe về nguồn gốc hợp pháp và phát thải thấp, đặc biệt quan trọng khi khoảng 50% đồ gỗ xuất sang Liên minh châu Âu (EU) có nguồn gốc từ gỗ nhập khẩu.
Thứ hai, tham gia sâu hơn vào các diễn đàn quốc tế, tăng cường hiện diện tại các hội chợ lớn, kết nối với đối tác toàn cầu và tăng cường liên kết giữa các DN trong chuỗi cũng như với các cơ sở đào tạo.
Thứ ba, phối hợp cùng Chính phủ trong các hoạt động truyền thông chiến lược để nâng tầm thương hiệu ngành gỗ Việt Nam trên bản đồ thế giới, trong đó Chính phủ và các cơ quan quản lý cần gấp rút nghiên cứu, chủ động xây dựng và ban hành các chính sách quản lý, điều hành, kiểm soát phù hợp.
Ngành gỗ đang đứng trước bước ngoặt lớn, cần liên kết chặt chẽ với nhau để tạo nên sức mạnh chung. Sự đoàn kết này cần dựa trên nguyên tắc minh bạch, tôn trọng, kỷ luật và quyết liệt. Đã đến lúc ngành gỗ Việt Nam phải chuyển mình từ người thợ mộc làm thuê thành những kiến trúc sư làm chủ quy trình, biết cách kể câu chuyện về giá trị sản phẩm để chinh phục thị trường toàn cầu.
Nguyễn Quốc Khanh – Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (Viforest)
