* Xuyên suốt quá trình hoạt động của ông, từ khi làm việc cho BMW, Bosch hay VinFast, đều có sự hiện diện của việc thành lập một trung tâm R&D. Nghĩa là, dù cách đây gần hai thập kỷ hay hiện tại, câu chuyện nghiên cứu sáng tạo vẫn là điều mà ông xem trọng. Giá trị của R&D đối với doanh nghiệp (DN) theo ông có vai trò thế nào?
– R&D (nghiên cứu và phát triển) thực tế, không phải là điều gì quá xa vời hay chỉ dành cho một bộ phận riêng biệt nào đó. Theo tôi, R&D đơn giản chính là việc cải tiến, đổi mới và tối ưu hóa trong công việc hằng ngày. Nó bao gồm việc tối ưu sản phẩm, tối ưu sản xuất, tối ưu dịch vụ – nói chung là tối ưu mọi thứ.
Mục tiêu cuối cùng của nghiên cứu phát triển là để khách hàng hài lòng hơn với sản phẩm, dịch vụ, thời gian và giá cả, từ đó giúp DN tăng doanh số và lợi nhuận. Xa hơn, là luôn theo kịp được tốc độ phát triển của thị trường, phát triển bền vững.
Điều quan trọng cần nhấn mạnh, đây không phải là nhiệm vụ của riêng ai. Cải tiến và đổi mới cần được xem là công việc hằng ngày của DN, của người lãnh đạo và của mỗi người gắn bó với công việc của mình trong công ty. Dù là cải tiến tức thời, ngắn hạn, trung hạn hay nghiên cứu cơ bản dài hạn, tất cả đều phải phục vụ cho mục tiêu phát triển.
* Nếu so sánh với ngành ô tô, các ngành sản xuất nội thất hoặc giày da, may mặc, dù xuất khẩu rất nhiều nhưng có hàm lượng công nghệ ít hơn hẳn, thậm chí còn phụ thuộc vào nhân công giá rẻ, thì R&D có phải là yếu tố mang tính sống còn?
– R&D là một tinh thần phải được thấm nhuần trong mọi hoạt động, từ việc sử dụng nguồn lực – bao gồm con người, quy trình, thiết bị, công nghệ, phần mềm – cho đến việc biến những ý tưởng thành hiện thực. Thậm chí việc một người thợ có thể thay cách gắn con ốc theo cách thông thường bằng một thao tác mới để tiết kiệm thời gian hơn, đó cũng đã là cải tiến. Hoàn toàn có thể xem R&D là một thứ “vũ khí” lợi hại, có khả năng bảo vệ DN trước những cạnh tranh khốc liệt của thị trường.
Chúng ta luôn nói đến mục tiêu phải trở thành quốc gia cung ứng sản phẩm hàng đầu cho thế giới nhưng lại không chú trọng công tác nghiên cứu phát triển. Trong khi Trung Quốc, quốc gia đang đứng ở vị trí đầu tiên trong sản xuất, thì nỗ lực cải tiến liên tục mỗi ngày. So sánh thế này có phải là khập khiễng không?
* Nghĩa là, R&D chính là nguồn lực tạo nên lợi thế cạnh tranh cho quốc gia?
– Trung Quốc là một điển hình lớn mà Việt Nam cần nghiên cứu để rút ra những kinh nghiệm có thể áp dụng. Ngoài việc liên tục cải tiến, sáng tạo, một trong những yếu tố quan trọng giúp họ tạo ra lợi thế cạnh tranh chính là tư duy sản xuất số lượng lớn (mass production). Khi sản xuất số lượng càng lớn, nguyên vật liệu mua vào sẽ càng rẻ; tự động hóa theo mô hình sản xuất hàng loạt chi phí cũng giảm tương ứng. Việc sử dụng thiết bị hiện đại, giải quyết bài toán nhân công hiệu quả và chi phí thấp cho phép họ tạo ra giá thành rẻ và chất lượng tốt.
Điểm mấu chốt ở Trung Quốc mà chúng ta cần học là khả năng liên kết giữa các DN. Thay vì mỗi DN cố gắng làm mọi thứ từ A đến Z và không chuyên môn hóa, DN Trung Quốc lại chuyên môn hóa vào một công đoạn cụ thể, từ đó đạt được sản lượng rất lớn và giá thành rất tốt. Khi mỗi DN chỉ tập trung vào một công đoạn hay một sản phẩm, họ sẽ làm thật tốt và đạt được quy mô lớn, từ đó giảm chi phí và nâng cao khả năng cạnh tranh. Thêm vào tinh thần cải tiến không ngừng thì còn gì có thể tốt hơn.
* Đối chiếu với DN Việt Nam, dường như, thiếu liên kết vẫn đang là điểm yếu cố hữu?
– Ngay cả những tập đoàn lớn trên thế giới như BMW hay Mercedes cũng liên kết để cùng phát triển. Thế nhưng, ở Việt Nam, nhiều DN lại co cụm, muốn tự mình khép kín toàn bộ quy trình để giữ cái gọi là “gia truyền” hay “bí mật kinh doanh”. Nguyên nhân chủ yếu là vì chúng ta thiếu tư duy liên kết, thiếu niềm tin lẫn nhau, và đôi khi sợ đối tác sẽ “giành giật” miếng bánh của mình.
Tư duy “tự làm mọi thứ” khiến chúng ta không chuyên, sản xuất số lượng ít, và chi phí cao. Đây là một sự thật đáng suy ngẫm: Khi chúng ta co cụm thì đối thủ lại không ngừng tiến lên. Do đó, tư duy liên kết, tinh thần cùng thắng (win-win), cùng phát triển, cùng thấy lợi ích là cực kỳ quan trọng và cần phải được xây dựng mạnh mẽ.
* Nhưng việc chú trọng vào sản xuất hoàn toàn có thể dẫn đến việc bị ràng buộc trong vai trò gia công, thưa ông?
– Cần hiểu cho đúng, gia công là tình trạng mà chúng ta bị đối tác quy định từ nguyên vật liệu đầu vào đến tiêu chuẩn đầu ra. Còn việc chủ động sản xuất cho phép DN hoàn toàn có thể tự chủ và tự cường hệ sinh thái.
Ví dụ, trong ngành gỗ, thay vì chỉ gia công bằng gỗ nhập khẩu như gỗ sồi, gỗ tần bì, DN Việt Nam đã bắt đầu đề xuất sử dụng gỗ tràm bông vàng, cao su hay gỗ ván sản xuất trong nước. Đây chính là một hướng đi đúng. Chúng ta cần nghiên cứu để tạo ra những vật liệu mới, chất lượng cao hơn, giá thành cạnh tranh hơn, phát triển sản phẩm và xây dựng thương hiệu từ nguồn lực trong nước. Hoặc, chúng ta có thể đề xuất những sản phẩm mới cho các đối tác gia công, sử dụng vật liệu tái chế hoặc nguyên liệu bản địa của Việt Nam, biến nó thành thế mạnh của mình.
Để làm được điều này, DN cần tự chủ về thiết kế sản phẩm và vật liệu đầu vào. Phải mở rộng tư duy R&D, không giới hạn nó trong bất kỳ lĩnh vực cụ thể nào. Luôn hướng đến mục tiêu tìm ra những giải pháp sáng tạo, giảm giá thành, tối ưu thiết kế, và phù hợp với xu hướng tương lai. Bên cạnh đó, giáo dục thị trường cũng rất quan trọng. DN cần có khả năng thuyết phục đối tác mua hàng, thuyết phục người dùng sử dụng sản phẩm của mình thông qua tiếp thị và đổi mới.
* Theo ông, lựa chọn đầu tư của người Việt Nam phần lớn thường được quyết định bởi thị trường. “Nước lên thì thuyền lên”. Đây có phải là một trong những rào cản khiến DN Việt Nam chưa thực sự chủ động trong việc đầu tư những giá trị mới?
– Khả năng thích nghi của người Việt rất nhanh nhưng lại thiếu tính chủ động. DN hiện vẫn còn đang hài lòng với việc đơn hàng đổ về cho mình. Tuy nhiên, thời gian tới cạnh tranh sẽ khốc liệt hơn. Nếu không đổi mới, sáng tạo, đơn hàng sẽ chạy đến những nơi có lựa chọn tốt hơn.
Đầu tư cho công tác R&D đòi hỏi tính chủ động rất lớn từ phía DN. Bởi, R&D đúng nghĩa là phải bao gồm cả hai nhánh, nghiên cứu và phát triển. DN phải hiểu và nắm được nhu cầu của xã hội đang thay đổi như thế nào và luôn phải nghiên cứu cách thức để đáp ứng những nhu cầu đó.
DN phải có bộ phận R&D chuyên trách, có dự trù tài chính rõ ràng và lâu dài cho bộ phận này để có thể chuyên sâu. Đề tài nghiên cứu cần đi từ thấp đến cao. Hành trình mang tên R&D cần có sự chu đáo, dài hơi và từng bước một. Cũng cần lưu ý thêm, trong quá trình R&D, có những nghiên cứu cơ bản có thể không cho ra một sản phẩm nào cả nhưng nó sẽ là nền tảng để phát triển những nghiên cứu sâu hơn sau này. Nếu đòi khỏi kết quả ngay sẽ dễ thất vọng. DN cần hết sức kiên nhẫn và quyết tâm với khoản đầu tư này. Thực tế ở các tập đoàn quốc tế đều đã chứng minh, R&D là khoản đầu tư sinh lời bền vững nhất.
* Với hiện trạng đang phải đối diện với nhiều áp lực như hiện nay, từ thuế đối ứng đến gia tăng năng lực cạnh tranh, xanh hóa… DN có thể bắt đầu R&D thế nào, thưa ông?
– Ngoài việc quy tụ đội ngũ nhân lực chất lượng cao, hoàn toàn có thể “mua” nguồn lực bên ngoài để nâng tầm phát triển cho DN. Thực tế, tinh thần đổi mới sáng tạo, kiến tạo các liên kết với nhau là điều chúng ta còn thiếu và cần phải được đào tạo bài bản, thấm nhuần từ giáo dục học đường cho đến từng cá nhân và DN. Tôi cho rằng, đây là nhiệm vụ lớn và cấp thiết của quốc gia để nhận thức về sáng tạo được nâng cao hơn nữa, nhất là với thế hệ sau.
Thực tế, công nghệ đang phát triển rất nhanh. Không học hỏi, không vươn lên, không cải tiến thì sẽ bị AI thay thế. Người trẻ cần thiết phải thay đổi nhận thức, tìm kiếm tư vấn, học hỏi từ những người đã thành công, và xây dựng mạng lưới để cùng nhau tiến lên. Chỉ khi đó, Việt Nam mới có thể chuyển mình từ một quốc gia gia công thành một quốc gia tự chủ, sáng tạo và thực sự cạnh tranh trên trường quốc tế.
* Xin cảm ơn ông!
Victor Trần thực hiện
