Định hình không gian đô thị xanh

Thách thức đặc thù

Biến đổi khí hậu đang khiến Việt Nam mất gần 1,9% GDP mỗi năm do thời tiết cực đoan. Thiệt hại thiên tai toàn cầu năm 2024 đã đạt 318 tỷ USD – con số báo động về tính cấp thiết của chuyển đổi xanh.

Bên cạnh đó, áp lực chính sách quốc tế cũng ngày càng gia tăng. Tiêu biểu là các cơ chế như CBAM (thuế carbon biên giới của EU), yêu cầu về tiêu chuẩn ESG và minh bạch chuỗi cung ứng đang trở thành “giấy thông hành” mới cho doanh nghiệp (DN). Trong khi đó, có đến 90% DN Việt Nam chưa chuẩn bị đầy đủ, đối mặt nguy cơ bị loại khỏi chuỗi giá trị toàn cầu. Về cạnh tranh công nghệ, dù AI, IoT, blockchain và năng lượng tái tạo mở ra cơ hội, chi phí đầu tư cao cùng rủi ro mất cân bằng xã hội đang gây khó khăn cho nhiều DN, đặc biệt là SME.

Áp lực dân số càng tăng cao khi hàng trăm nghìn người nhập cư mỗi năm đổ về các đô thị lớn, trong khi các DN lớn lại có xu hướng di dời ra vùng lân cận. Không gian xanh, mặt nước và hệ thống thoát nước đang bị bê tông hóa lấn át. Kịch bản của Jakarta, đô thị bị lún nhanh nhất thế giới, là lời cảnh báo trực tiếp.

Đó là chưa kể khoảng cách giàu – nghèo ngày càng lớn, sự chênh lệch rõ rệt giữa khu đô thị cao cấp và khu dân cư cũ tiềm ẩn nguy cơ bất ổn lâu dài.

Mô hình và khung hành động cụ thể

Trong bối cảnh mong manh và phi tuyến tính của thế giới BANI – được dẫn dắt bởi tính mong manh (Brittle), lo âu (Anxious), phi tuyến tính (Nonlinear) và khó lường (Incomprehensible) – các đô thị lớn cần mô hình chuyển đổi linh hoạt và khung hành động cụ thể.

Để tái định hình mô hình chuyển đổi xanh, các đô thị cần áp dụng mô hình Agile xanh: Chia nhỏ mục tiêu, thử nghiệm nhanh, đo lường liên tục và xoay trục linh hoạt nhưng vẫn giữ vững tầm nhìn dài hạn. Trong mục tiêu này, DN phải là lực lượng tiên phong, không chỉ là đối tượng chịu tác động. Hội DN Xanh Thành phố Hồ Chí Minh (HGBA) được thành lập với sứ mệnh hỗ trợ cộng đồng DN trên hành trình này.

Các đô thị cần chuyển từ mô hình chuỗi giá trị khép kín sang hệ sinh thái đa chiều, kết nối công – tư – quốc tế. Nguyên tắc phát triển theo NEXUS (nước – năng lượng – vật chất – sinh thái – khí thải), hướng tới đô thị tuần hoàn, ít carbon, thích ứng khí hậu như mô hình sponge city và blue-green network. Thể chế phải đi trước một bước và thử nghiệm bằng sandbox.

Mục tiêu chuyển đổi xanh của đô thị cần được gây dựng trên các trụ cột chính, bao gồm: Quy hoạch đô thị xanh; giữ vững hệ sinh thái sông ngòi, kênh rạch; phát triển giao thông công cộng xanh; mở rộng không gian xanh với mục tiêu giảm 20% đỉnh ngập tại 10 điểm nóng đến 2030. Cụ thể, có thể phát triển mạng lưới trạm sạc EV, logistics xanh, áp dụng chuẩn công trình xanh và thí điểm công trình Net Zero Energy.

Về công nghiệp, cần xây dựng các khu công nghiệp sinh thái theo mô hình Hyogo Eco-Town, áp dụng cộng sinh công nghiệp, xây dựng trung tâm tái chế năng lượng, hướng tới 35% khu công nghiệp đạt chuẩn sinh thái.

Nền tảng xương sống của đô thị xanh là nền kinh tế tuần hoàn và tiêu dùng bền vững. Cần triển khai triệt để phân loại rác tại nguồn, áp dụng 3R, chuyển rác thành năng lượng (WtE), xây dựng sàn giao dịch carbon và quỹ tín dụng xanh… Để có năng lượng sạch, ưu tiên phát triển điện gió ngoài khơi, điện mặt trời trên mặt nước, điện công nghiệp từ năng lượng tái tạo… Những mục tiêu cụ thể này cần một ban điều phối siêu đô thị xanh cấp vùng, cũng như cơ quan chuyên trách giám sát năng lượng, khí thải, nước và giao thông bằng dữ liệu.

Khát vọng siêu đô thị xanh

Các đô thị lớn của Việt Nam đang đứng trước một ngã rẽ lịch sử: Hoặc trở thành siêu đô thị hiện đại, xanh và bền vững; hoặc rơi vào quỹ đạo suy thoái đô thị. Không thể chỉ được định hình bằng những tòa nhà chọc trời, các đô thị mới của Việt Nam phải có khả năng hài hòa với thiên nhiên, đảm bảo công bằng xã hội và phát huy sức mạnh của DN xanh tiên phong.

Nếu các đô thị được xem như một khu vườn, việc xây dựng phải đảm bảo rằng ngoài những kiến trúc hiện đại, còn phải có hệ sinh thái kênh rạch và không gian xanh để đảm bảo khả năng tuần hoàn và thích ứng lâu dài. Đó chính là con đường để Việt Nam hiện thực hóa tầm nhìn trở thành trung tâm tài chính – công nghiệp xanh – logistics của Đông Nam Á và nằm trong Top 100 thành phố đáng sống trên thế giới.

Con đường này không hề dễ dàng, nhưng với bản lĩnh và niềm tin, cùng sự đồng hành của cộng đồng DN và hợp tác quốc tế, chúng ta hoàn toàn có thể biến thách thức thành cơ hội.

Đinh Hồng Kỳ – Chủ tịch HĐQT Công ty CP Secoin (*)

(*) Ông Đinh Hồng Kỳ còn giữ các chức vụ Chủ tịch Hội Doanh nghiệp Xanh Thành phố Hồ Chí Minh (HGBA), Chủ tịch Hiệp hội Xây dựng và Vật liệu xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh (SACA).