Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc mạnh mẽ, các yêu cầu về ESG, truy xuất nguồn gốc, phát thải carbon, EUDR, CBAM, CSRD… đang trở thành tiêu chuẩn bắt buộc để doanh nghiệp duy trì đơn hàng và mở rộng thị trường. Chuyển đổi xanh không còn là xu hướng, mà là điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp ngành gỗ nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững.
Chuyển đổi có lộ trình, tránh “tẩy xanh” hình thức
Theo ông Vũ Linh Quang, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp xanh TP.HCM, môi trường kinh doanh toàn cầu đang chuyển từ trạng thái VUCA sang BANI – nơi mọi thứ trở nên mong manh, phi tuyến tính và khó dự đoán. Trong bối cảnh đó, các doanh nghiệp không thể tiếp tục cạnh tranh chỉ bằng giá rẻ hay tốc độ sản xuất, mà phải đáp ứng những tiêu chuẩn ngày càng khắt khe về phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm xã hội.
Ông Vũ Linh Quang nhận xét: “Phần lớn các doanh nghiệp trên thị trường hiện tại là chúng ta lại đi ngược. Chúng ta lại định vị xanh trước và sau đó chúng ta tích hợp ESG, chúng ta lại tối ưu và sau đó chúng ta mới đo lường. Thì tốt nhất là chúng ta phải đi vào những cái công việc rất là đơn giản ngay từ ban đầu đó là chúng ta phải biết là chúng ta đang nằm ở đâu..”
Theo khuyến nghị của ông Quang, doanh nghiệp ngành gỗ cần triển khai lộ trình chuyển đổi theo bốn bước. Trước hết là đo lường, xác định chính xác mức phát thải và các khâu gây tác động môi trường lớn trong chuỗi sản xuất. Tiếp theo là tối ưu hóa hoạt động, đặc biệt trong tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải. Bước thứ ba là tích hợp các tiêu chí ESG vào quản trị doanh nghiệp. Cuối cùng, khi đã có nền tảng vững chắc, doanh nghiệp mới nên định vị thương hiệu xanh trên thị trường. Cách tiếp cận bài bản này không chỉ giúp doanh nghiệp giảm rủi ro trước các rào cản thương mại xanh như CBAM hay EUDR mà còn mở ra cơ hội tiếp cận những thị trường cao cấp hơn.
Ứng dụng chiến lược chuyển đổi kép vào nền kinh tế toàn cầu
Một trong những hiểu lầm phổ biến là việc bảo vệ môi trường sẽ kìm hãm sự phát triển kinh tế. Tuy nhiên, PGS.TS. Nguyễn Hồng Quân đã đưa ra góc nhìn hoàn toàn khác khi coi kinh tế tuần hoàn là một mô hình kinh doanh tạo ra đa giá trị. Theo ông, đây là cách tiếp cận giúp giải quyết mâu thuẫn giữa phát triển và bảo tồn bằng cách tối ưu hóa nguồn lực dọc theo chuỗi giá trị từ sản xuất đến xả thải. Ông nhấn mạnh rằng chúng ta phải xây dựng được các mô hình kinh doanh vận hành thực chất, nơi mà phế phẩm của chuỗi này trở thành nguồn cung ứng có giá trị cho chuỗi khác. Việc lồng ghép các giải pháp dựa vào tự nhiên vào ngành gỗ và xây dựng không chỉ giúp bảo vệ hệ sinh thái mà còn gia tăng vị thế cạnh tranh cho doanh nghiệp trên bản đồ quốc tế.
Viên trưởng viện kinh tế tuần hoàn cũng đưa ra khuyến nghị áp dụng mô hình “Chuyển đổi kép” (Twin Transition), tức là chuyển đổi xanh không thể tách rời chuyển đổi số. Theo ông Nguyễn Hồng Quân, trong mô hình kinh tế tuyến tính cũ (Khai thác – Sản xuất – Thải bỏ), dữ liệu thường bị đứt gãy. Tuy nhiên, để vận hành kinh tế tuần hoàn, doanh nghiệp cần một “hệ điều hành số” để theo dõi dòng chảy của vật chất. Các giải pháp như AI và Big Data giúp tối ưu hóa việc sử dụng nguyên liệu ngay từ khâu thiết kế, giảm thiểu phế phẩm và quản lý vòng đời sản phẩm một cách minh bạch. Làm rõ hơn yếu tố này, CEO Global GreenTag International, ông David Baggs, lấy ví dụ các kiến trúc sư và nhà thầu quốc tế hiện nay sử dụng phần mềm LCA để quét toàn bộ tòa nhà, và những sản phẩm không có dữ liệu carbon cụ thể sẽ ngay lập tức bị loại khỏi danh sách cung ứng ngay từ bước thiết kế.
Tận dụng đòn bẩy tài chính cho dự án xanh
Ông Tomaso Andreatta, Phó Chủ tịch Quỹ Ý – Việt Nam phân tích tại Việt Nam, tài chính xanh không chỉ là một xu hướng mà đã trở thành chỉ tiêu KPI trong hoạt động tín dụng của các ngân hàng. Theo ông, Chính phủ đang tạo ra một “cú hích” đáng kể cho các dự án xanh, trong đó có đề xuất giảm khoảng 2% lãi suất đối với các khoản vay đáp ứng tiêu chí xanh. Trong bối cảnh nhiều ngân hàng đang thiếu dự án đạt chuẩn để giải ngân, những doanh nghiệp có hệ thống đo lường phát thải rõ ràng và chứng minh được các cải tiến trong quy trình sản xuất theo hướng thân thiện môi trường sẽ có lợi thế lớn khi tiếp cận nguồn vốn. Đồng thời, các dự án được công nhận là “xanh” thường được đánh giá có mức rủi ro thấp hơn, qua đó giúp giảm chi phí vốn so với các dự án truyền thống.
Ở góc độ doanh nghiệp vừa và nhỏ, ông Tomaso Andreatta, nguyên Chủ tịch Tiểu ban Tăng trưởng Xanh của EuroCham, khuyến nghị một lộ trình hành động cụ thể trong hai năm để doanh nghiệp không rơi vào thế bị “kẹp giữa” yêu cầu từ khách hàng quốc tế và các tiêu chuẩn ngày càng chặt chẽ từ hệ thống tài chính. Trong năm đầu tiên, doanh nghiệp cần tập trung chuẩn hóa dữ liệu, bao gồm khai báo formaldehyde nếu xuất khẩu sang thị trường châu Âu, đồng thời thiết lập hệ thống đo lường cơ bản về năng lượng và chất thải. Sang năm thứ hai, doanh nghiệp nên đối chiếu hoạt động sản xuất với Hệ thống phân loại xanh (Green Taxonomy) để phù hợp với các quy định mới và đủ điều kiện tiếp cận nguồn vốn ưu đãi.
Theo ông, chi phí cho tư vấn và chứng nhận xanh nên được xem là một khoản đầu tư dài hạn, bởi phần lãi suất ưu đãi cùng sự ổn định của dòng vốn trong tương lai có thể bù đắp nhiều lần chi phí ban đầu. Ông Tomaso Andreatta cũng nhấn mạnh rằng dù hiện chưa có thống kê riêng về tín dụng xanh dành cho ngành nội thất, cơ hội tiếp cận vốn vẫn rất rộng mở đối với doanh nghiệp gỗ. Các ngân hàng lớn như Agribank, đang phối hợp với Hiệp hội Kinh tế Xanh TP.HCM (HBA) tổ chức các diễn đàn chuyên đề nhằm kết nối doanh nghiệp với các chương trình tín dụng xanh, qua đó giúp doanh nghiệp tiếp cận trực tiếp các nguồn vốn ưu đãi và thông tin chính sách mới.
Xây dựng “hộ chiếu xanh” thông qua dữ liệu và chứng chỉ quốc tế
Bà Vũ Quế Anh, Giám đốc quốc gia FSC Việt Nam, cho rằng minh bạch đang trở thành giá trị cốt lõi của chuỗi cung ứng mới. Trong bối cảnh các tập đoàn lớn như IKEA hay các nhà bán lẻ Mỹ như Lowe’s hướng tới mục tiêu sử dụng 100% nguyên liệu có chứng chỉ FSC, doanh nghiệp Việt cần tận dụng các công cụ kỹ thuật số để quản trị dữ liệu. Một trong những giải pháp là nền tảng FSC Trace. Đây là nền tảng miễn phí giúp doanh nghiệp tự động hóa việc truy xuất nguồn gốc, thay vì phụ thuộc vào các đơn vị tư vấn đắt đỏ vốn đang làm tăng chi phí tuân thủ một cách bất hợp lý. Đối với các doanh nghiệp nhỏ và hộ trồng rừng, mô hình chứng chỉ nhóm (Group Certification) cũng giúp giảm đáng kể chi phí đạt chứng nhận. Theo bà Quế Anh, trong khoảng 550.000 ha rừng có chứng chỉ tại Việt Nam hiện nay, hơn 400.000 ha thuộc mô hình chứng chỉ nhóm.
Bên cạnh các chứng chỉ quốc tế, các tổ chức đánh giá độc lập cũng cung cấp nhiều công cụ giúp doanh nghiệp xây dựng “hộ chiếu xanh” cho sản phẩm. CEO và Đồng sáng lập Global GreenTag International cho biết đơn vị hiện đang cung cấp đa dạng các bộ công cụ như EPD (Tuyên bố Sản phẩm Môi trường) cho phép đánh giá vòng đời sản phẩm theo tiêu chuẩn châu Âu EN 15804, cung cấp dữ liệu carbon chi tiết để doanh nghiệp xác định các “điểm nóng” phát thải và tối ưu quy trình sản xuất. Trong khi đó, các chỉ số như CarbonRate, PHD và nhãn HealthRate giúp minh bạch dữ liệu môi trường và sức khỏe vật liệu, hỗ trợ doanh nghiệp truyền thông sản phẩm một cách rõ ràng, hạn chế rủi ro “tẩy xanh”. Các chứng nhận này hiện được nhiều hệ thống đánh giá công trình xanh như LEED, WELL, Green Star, EarthCheckvà LOTUS tại Việt Nam công nhận, qua đó đóng vai trò như một “hộ chiếu” giúp sản phẩm tiếp cận các dự án xây dựng xanh trên thị trường quốc tế. Ngoài ra, GreenTag cũng hỗ trợ doanh nghiệp tối ưu chi phí chứng nhận thông qua việc gộp nhóm vật liệu tương đồng và cung cấp nhãn sinh thái cho các sản phẩm hoàn thiện, bổ trợ cho các chứng chỉ nguồn gốc nguyên liệu như FSC.
Đề xuất với Nhà nước
Để chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn đi vào thực tiễn, PGS. TS Nguyễn Hồng Quân đề xuất giải pháp về mặt thể chế và không gian trình diễn. Mô hình Living Lab (Phòng thí nghiệm sống) là nơi các giải pháp tuần hoàn được thử nghiệm trong môi trường thực tế với sự tham gia của cả nhà khoa học, doanh nghiệp và người tiêu dùng. Điều này giúp giảm khoảng cách từ nghiên cứu đến ứng dụng. Đồng thời, sự hỗ trợ từ phía Nhà nước thông qua cơ chế Sandbox (khung quản lý thử nghiệm) là cực kỳ quan trọng. Các quy định hiện hành đôi khi trở thành rào cản cho sự sáng tạo tuần hoàn. Một hành lang pháp lý thí điểm sẽ cho phép các doanh nghiệp tiên phong thử nghiệm những mô hình kinh doanh mới. Từ đó giúp Nhà nước có cơ sở thực tiễn để hoàn thiện các quy định pháp luật về tăng trưởng xanh trong tương lai.
Ngoài ra, nhiều giải pháp, hỗ trợ thực chất từ các đơn vị cũng được cập nhật, cho thấy sự chung tay hỗ trợ giảm áp lực chuyển đổi xanh cho các doanh nghiệp, đặc biệt là SMEs. Về phía viện kinh tế tuần hoàn, viện trưởng Phạm Hồng Quân cho biết đơn vị đang phối hợp với một số tổ chức, chuẩn bị xây dựng một số chương trình đào tạo liên quan cho khu vực Việt Nam và quốc tế. Đơn vị đồng thời tham gia cùng với chương trình hội đồng phát triển kinh doanh bền vững toàn cầu xây dựng một báo cáo mới, mang tính một hướng dẫn về thực hành kinh tế tuần hoàn ở cấp độ doanh nghiệp. Hiệp hội Doanh nghiệp xanh Tp.HCM HGBA công bố sẽ cung cấp dịch vụ tư vấn ESG hoàn toàn miễn phí cho các doanh nghiệp thành viên trong giai đoạn đầu.
Kết luận diễn đàn, ông Nguyễn Chánh Phương, Phó Chủ tịch HAWA, nhấn mạnh rằng dù một số quy định quốc tế như EUDR có thể được điều chỉnh hoặc giãn lộ trình thực thi để các bên chuẩn bị, xu hướng xanh hóa chuỗi cung ứng toàn cầu vẫn là quá trình không thể đảo ngược. Do đó, doanh nghiệp cần chủ động bắt đầu lộ trình chuyển đổi ngay từ bây giờ, thay vì chờ đợi những áp lực bắt buộc từ thị trường. Việc xây dựng hệ thống kế toán carbon cũng quan trọng như kế toán tài chính, và đây chính là nền tảng để doanh nghiệp gỗ Việt Nam giữ vững vị thế tại các thị trường khó tính nhất thế giới trong thập kỷ tới.
Nguyên chủ tịch tiểu ban tăng trưởng xanh của EuroCham, ông Tomaso Andreatta khuyến khích doanh nghiệp không cần đạt đến trạng thái hoàn hảo ngay lập tức, nhưng phải có chiến lược dài hạn và nền tảng quản trị minh bạch. Ông ví quá trình này như câu chuyện “Ba chú heo con”: những doanh nghiệp chỉ xây dựng nền tảng bằng các giải pháp tạm thời sẽ dễ bị tổn thương trước các biến động của thị trường và chính sách. Ngược lại, các doanh nghiệp đầu tư bài bản vào hệ thống quản trị bền vững sẽ tạo được ngôi nhà bằng gạch đủ vững chắc để đứng vững trước các rào cản thương mại mới.
