Gian lận xuất hiện khắp nơi trong chuỗi cung ứng của hệ thống chứng nhận của Hội đồng Quản lý Rừng (Forest Stewardship Council – FSC).
Hệ thống giám sát thất bại
Hàng loạt sản phẩm như: Giấy vệ sinh, đồ nội thất, đĩa giấy, than củi, sàn gỗ và viên nén… có dấu hiệu sai phạm. Các vụ gian lận có hệ thống liên quan đến đủ loại gỗ, từ nhiệt đới đến ôn đới, gỗ cứng và gỗ mềm. Dù vấn đề nghiêm trọng nhất xảy ra ở châu Á, nhưng gian lận lớn cũng bị phát hiện ở khắp nơi trên thế giới, bao gồm châu Âu và Hoa Kỳ.
Không chỉ giới hạn ở các công ty nhỏ, một số tập đoàn lớn nhất trong ngành đã bị phát hiện cố tình gian lận có hệ thống với số lượng hàng hóa khổng lồ. Các ví dụ bao gồm nhà xuất khẩu ván ép lớn nhất châu Á, một trong những xưởng cưa lớn nhất châu Âu, và nhà sản xuất viên gỗ nén lớn thứ năm thế giới. Hàng hóa gian lận mang chứng nhận FSC được bày bán tại các nhà bán lẻ lớn như IKEA, Aldi và Lidl.
Hầu hết các vụ gian lận không phải do hệ thống của FSC phát hiện, mà do nghiên cứu độc lập của các tổ chức phi chính phủ (NGO), báo chí hoặc nguồn tin trong ngành. Bằng chứng bổ sung cho thấy sự mất cân đối rõ rệt: Sau khi Nga và Belarus bị loại khỏi hệ thống vào tháng 3/2022, diện tích rừng mang chứng nhận FSC trên toàn cầu giảm 30%. Tuy nhiên, trong cùng thời gian, số lượng công ty đạt chứng chỉ “chuỗi hành trình sản phẩm” (CoC) – tức là các doanh nghiệp được phép xử lý gỗ FSC – lại tăng 37%. Riêng Trung Quốc, mỗi ngày có thêm 12 giấy chứng nhận CoC mới được cấp, cho thấy lượng gỗ FSC thật sự không đủ để đáp ứng nhu cầu.
Phản ứng thiếu hiệu quả
Ngay cả khi gian lận bị phát hiện, FSC vẫn không thể dập tắt tận gốc. Các công ty từng bị phát hiện gian lận có thể dễ dàng chuyển sang một tổ chức cấp chứng nhận khác và nhận chứng chỉ mới chỉ sau vài ngày hoặc vài tháng, hoặc đôi khi chỉ cần đổi tên công ty.
Hình phạt của FSC thường vô cùng nhẹ và thực thi yếu ớt. Công cụ chính là cấm các bên vi phạm tham gia hệ thống, nhưng biện pháp này cũng dễ dàng bị vô hiệu hóa, và lệnh cấm thường có thời hạn và linh hoạt. Một nhà xuất khẩu ván ép hàng đầu châu Á bị phanh phui hai lần gian lận cũng đã được phục hồi chứng chỉ FSC. Đến tháng 4/2025, xét nghiệm đồng vị cho thấy ít nhất 36% sản phẩm ván ép mang chứng nhận FSC đang bán tại Vương quốc Anh bị phát hiện là gian lận quốc gia khai thác.
Doanh số toàn cầu của các sản phẩm FSC ước tính hiện nay có thể đã lên tới 100 tỷ USD. Nếu chỉ 1% trong đó là hàng gian lận, thì ít nhất 1 tỷ USD hàng hóa mang nhãn FSC giả đang được bán ra mỗi năm. Con số thực tế có thể lên tới 10 tỷ USD, thậm chí cao hơn nhiều. Phil Guillery, cựu giám đốc Bộ phận Liêm chính của FSC, từng nhận định rằng 20 – 30% tuyên bố của FSC là sai sự thật, nghĩa là doanh số gian lận hằng năm có thể lên đến 30 tỷ USD.
Các vụ việc cụ thể cho thấy, một vụ gian lận ván ép ước tính trị giá khoảng 100 triệu USD (100.000 tấn). Một vụ gian lận than củi liên quan đến 18.000 tấn hàng hóa gắn nhãn giả, ước tính khoảng 50 triệu USD. Vụ IKEA phát hiện gian lận năm 2020 liên quan đến 53.200 mét khối gỗ tròn, với tổng giá trị khoảng 100 triệu USD trên toàn cầu.
Cấu trúc sai lầm
Một nguyên nhân cốt lõi là xung đột lợi ích trong cấu trúc tài chính và kiểm toán của FSC. FSC không trực tiếp kiểm toán, mà ủy quyền cho các tổ chức chứng nhận bên thứ ba (CBs). Các CBs này lại thu phí từ chính các công ty mà họ đánh giá. Điều này tạo ra động cơ để CBs “linh hoạt” hơn để giữ khách hàng, tránh mất hợp đồng hàng triệu USD nếu quá nghiêm khắc. FSC cũng nhận phí dựa trên số lượng chứng chỉ đang hoạt động, khuyến khích họ mở rộng quy mô bằng mọi giá thay vì siết chặt tiêu chuẩn.
Thực tế, nhiều chuỗi cung ứng gỗ phức tạp và xuyên biên giới khiến việc truy xuất nguồn gốc gần như bất khả thi. Các nhà xuất khẩu có thể mua gỗ từ nhiều nguồn, bao gồm cả rừng bị khai thác bất hợp pháp, rồi trộn lẫn trước khi dán nhãn FSC. CBs thường chỉ dựa vào giấy tờ do doanh nghiệp cung cấp.
Sự xói mòn niềm tin đang diễn ra nhanh chóng. Mức độ “tin tưởng ròng” vào FSC đã giảm từ 43% năm 2021 xuống chỉ còn 11% vào cuối năm 2023. Các tổ chức NGO lớn, bao gồm WWF, Greenpeace và Earthsight, đang đi đến giới hạn chịu đựng và đe dọa rút hoàn toàn khỏi hệ thống FSC nếu không có cải cách thực chất.
Trọng tâm của cuộc đấu tranh hiện nay là “Motion 30”, một đề xuất tại Đại hội Toàn thể FSC năm 2025, kêu gọi thiết lập hệ thống truy xuất bắt buộc, cho phép theo dõi và đối chiếu khối lượng gỗ từ rừng đến sản phẩm cuối cùng. Đây là biện pháp duy nhất có khả năng ngăn chặn gian lận về khối lượng và nguồn gốc. Họ đang chuẩn bị cho một “tối hậu thư tập thể”: Nếu Motion 30 bị chặn, họ sẽ rút lui hàng loạt khỏi FSC. Một phát ngôn viên của nhóm 34 NGO quốc tế nhấn mạnh rằng nếu cộng đồng doanh nghiệp phủ quyết cải cách để minh bạch, họ sẽ coi FSC đã mất hết tính chính danh, và logo FSC khi đó sẽ trở thành “biểu tượng của sự thất tín”.
Bùi Gia (Nguồn: www.earthsight.org.uk)
